Wisła Wielka. Osiem wieków nad wodą

Wisła Wielka — wieś, która nauczyła się żyć z wodą

Zacznijmy od rzeczy najbardziej podstawowej: nazwa tej wsi nie ma nic wspólnego z beskidzką Wisłą, do której jeżdżą narciarze. Wzięła się bezpośrednio od rzeki, która przez stulecia płynęła tuż obok zabudowań i regularnie przypominała o sobie wylewami. W dokumencie biskupa wrocławskiego Wawrzyńca z 1223 roku pojawia się zapis Vizla, i choć historycy do dziś spierają się, czy chodziło dokładnie o tę osadę, czy o jej sąsiadkę, data ta stała się dla mieszkańców punktem odniesienia. Później dokumenty rozróżniały Wisłę Polską i Wisłę Niemiecką, bo jedna była urządzona na prawie polskim, a druga na niemieckim. Ta pierwsza, czyli obecna Wisła Wielka, należała do panów na Pszczynie i trafiła w 1517 roku do wykazu pięćdziesięciu wsi sprzedanych Aleksemu Thurzo. Dopiero pod koniec dziewiętnastego wieku, już za administracji pruskiej, nazwa przybrała dzisiejszą formę, a sąsiednią miejscowość przemianowano dla równowagi na Wisłę Małą. Więcej o tych zawiłościach znajdziesz na stronie poświęconej historii sołectwa.

Woda ukształtowała tu wszystko — układ pól, zawody, jakich imali się mieszkańcy, nawet kalendarz prac. Gleby są ciężkie, gliniaste, miejscami podmokłe, więc rolnictwo nigdy nie było proste. Od średniowiecza kopano tu za to stawy, bo hodowla karpia okazała się rozsądniejsza niż walka z zalewanym zbożem. Ta tradycja przetrwała i dziś stanowi część większego kompleksu stawów Doliny Górnej Wisły, jednego z najważniejszych obszarów tego typu w kraju. Karp pochodzący z okolicznych gospodarstw rybackich trafia zimą na stoły w całym regionie, a wiosną i jesienią stawy stają się przystankiem dla tysięcy przelatujących ptaków. Jeżeli ktoś pyta, dlaczego akurat tutaj przyjeżdżają ludzie z lornetkami, odpowiedź jest właśnie taka.

Największa zmiana w krajobrazie przyszła w połowie dwudziestego wieku. Budowa zbiornika goczałkowickiego, uruchomionego w 1955 roku, zalała najniżej położone tereny wsi i przesunęła jej południową granicę o dobre kilkaset metrów. Ludzie stracili łąki i pastwiska, część gospodarstw musiała się przenieść, a wieś dostała w zamian sąsiedztwo ogromnego akwenu, z którego pije dziś połowa aglomeracji śląskiej. Od północy z kolei powstał później zbiornik Łąka na Pszczynce — mniejszy, ale bardziej dostępny, bo dopuszczony do rekreacji. W efekcie Wisła Wielka leży pomiędzy dwoma sztucznymi jeziorami o zupełnie różnych funkcjach: jedno jest chronionym źródłem wody pitnej, drugie miejscem, gdzie można pływać, nurkować i łowić. Nie każdy przyjezdny to rozróżnia i stąd biorą się nieporozumienia, o których piszemy szerzej w części o turystyce i przyrodzie.

Życie społeczne kręci się wokół kilku stałych punktów. Jest parafia Trójcy Przenajświętszej, erygowana w 1925 roku, choć murowana kaplica stała tu już od 1864 roku. Jest ochotnicza straż pożarna, która pełni podwójną rolę — ratowniczą i towarzyską, bo Dom Strażaka to praktycznie jedyna duża sala we wsi. Działa klub sportowy, koło gospodyń wiejskich, koło emerytów i rencistów, a przy szkole rozwija się drużyna harcerska. Dwa harcerskie kampusy nad wodą przyjmują latem grupy z całego województwa. Rada sołecka dzieli fundusz sołecki, organizuje festyny i pilnuje spraw, na które gmina sama nie wpadnie. Kto chce wiedzieć, jak się w to włączyć, znajdzie szczegóły na stronie o życiu sołectwa.

Na koniec sprawa najbardziej przyziemna, czyli dojazd. Wisła Wielka leży około sześciu kilometrów na zachód od centrum Pszczyny i mniej więcej czterdzieści od Katowic, przy drodze łączącej Pszczynę ze Strumieniem. Autobusy komunikacji gminnej kursują regularnie w dni robocze, znacznie rzadziej w weekendy, więc bez własnego samochodu weekendowy wypad wymaga planowania. Rowerem z Pszczyny jedzie się kwadrans z niewielkim okładem, głównie płasko, co przy tutejszym ukształtowaniu terenu nikogo nie dziwi. Numery telefonów, godziny otwarcia urzędu, terminy wywozu odpadów i pozostałe drobiazgi zebraliśmy w dziale informacji praktycznych, żeby nie trzeba było ich szukać po kilku różnych stronach.